CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH LÀ GÌ? CÁC KIẾN THỨC CƠ BẢN CẦN BIẾT

Chứng khoán phái sinh là gì? Đây có thể là một khái niệm phức tạp đối với những nhà đầu tư mới. Nhưng thực tế thì sao? Trong bài viết này, NIKedu sẽ cùng bạn khám phá những nguyên tắc cơ bản và chiến lược quan trọng để tự tin tham gia vào lĩnh vực chứng khoán phái sinh – một hành trình đầy thách thức nhưng cũng nhiều tiềm năng.

1. Tổng quan về chứng khoán phái sinh

Chứng khoán phái sinh là một công cụ tài chính được thiết kế nhằm bảo vệ nhà đầu tư trước những biến động của thị trường, đồng thời tạo cơ hội sinh lời từ các dự báo xu hướng giá cả trong tương lai. Dưới đây là những điểm cơ bản về chứng khoán phái sinh mà nhà đầu tư cần nắm rõ:

1.1. Chứng khoán phái sinh là gì?

Chứng khoán phái sinh là gì? Đây là một công cụ đầu tư tài chính có giá trị phụ thuộc vào giá của một tài sản cơ bản. Đây là hợp đồng quy định quyền lợi và/hoặc nghĩa vụ giữa các bên tham gia, liên quan đến việc thanh toán hoặc chuyển giao tài sản cơ bản với mức giá thỏa thuận trước vào một thời điểm xác định trong tương lai.

Tài sản cơ bản của chứng khoán phái sinh rất đa dạng, bao gồm:

• Chứng khoán: Cổ phiếu, trái phiếu, chỉ số chứng khoán…
• Hàng hóa: Vàng, bạc, dầu, kim loại quý…
• Nông sản: Lúa mì, ngô, cà phê…

Với tính linh hoạt cao, chứng khoán phái sinh không chỉ giúp nhà đầu tư tìm kiếm lợi nhuận mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa rủi ro trước biến động của thị trường.

1.2. Đặc điểm của chứng khoán phái sinh

Ngoài khái niệm, nhiều nhà đầu tư cũng đặt ra câu hỏi về đặc điểm của đầu tư chứng khoán phái sinh là gì? Dưới đây sẽ là bảng tổng hợp các ưu và nhược điểm chính của kênh đầu tư này: 

Ưu điểm	Nhược điểm
Giao dịch trên thị trường phái sinh tương tự như trên thị trường cổ phiếu. Ngoài việc mua khi VN30 tăng, nhà đầu tư cũng có thể bán khống khi VN30 giảm, một khía cạnh mà thị trường cơ sở chưa hỗ trợ.	Đối mặt với lỗ lớn nếu dự đoán hoặc kỳ vọng về diễn biến thị trường không chính xác. Đặc biệt, khi áp dụng chiến lược đầu cơ, rủi ro thua lỗ sẽ tăng đáng kể so với vốn ban đầu.
Nhà đầu tư chỉ cần bỏ ra một phần nhỏ tài sản là có thể tham gia giao dịch chứng khoán phái sinh với khối lượng giao dịch lớn hơn nhiều lần. Ví dụ, với một giao dịch chứng khoán phái sinh trị giá 100 triệu, chỉ cần ký quỹ 17 triệu là có thể giao dịch ngay lập tức. Số tiền còn lại có thể đầu tư vào các tài sản khác.	Cần có khả năng tài chính ổn định để có thể ký quỹ bổ sung khi cần. Lợi/lỗ sẽ được cập nhật hàng ngày và nhà đầu tư cần chủ động ký quỹ bổ sung ngay lập tức khi tài khoản ký quỹ giảm xuống dưới mức duy trì. Nếu không, vị thế đầu tư sẽ bị đóng và nhà đầu tư sẽ phải chịu rủi ro thua lỗ.
Nhà đầu tư có thể mua và bán liên tục trong cùng một ngày mà không cần phải chờ đến T+2 như thị trường cổ phiếu.
Nhờ sự linh hoạt của chứng khoán phái sinh, nhà đầu tư có thể thực hiện giao dịch và chốt lời/lỗ ngay trong ngày. Do đó, họ có thể rút tiền bất cứ lúc nào mà họ muốn.

>>> Xem thêm: Hướng dẫn cách đầu tư cổ phiếu cho người mới chi tiết nhất

1.3. Ví dụ về chứng khoán phái sinh

Vào ngày 18/06/2021, Công ty A và Công ty B ký kết một hợp đồng tương lai, thỏa thuận mua bán 100 thùng dầu với mức giá cố định 10 triệu đồng mỗi thùng. Giao dịch này sẽ được thực hiện sau 6 tháng, vào ngày 18/12/2021.

Trong khoảng thời gian đó, giá thị trường của dầu tăng lên 12 triệu đồng mỗi thùng. Tuy nhiên, theo điều khoản trong hợp đồng, Công ty A vẫn phải bán 100 thùng dầu cho Công ty B với mức giá đã thỏa thuận trước là 10 triệu đồng mỗi thùng, bất chấp sự biến động của thị trường.

2. Phân loại đầu tư chứng khoán phái sinh

Thị trường chứng khoán phái sinh như một “mê cung” với vô vàn ngóc ngách. Để không lạc lối trong mê cung này, nhà đầu tư cần một bản đồ chỉ đường chi tiết, gồm từng loại chứng khoán phái sinh là gì và cách đầu tư như thế nào. Dưới đây là các loại hình đầu tư chứng khoán phái sinh phổ biến: 

2.1. Hợp đồng kỳ hạn

Hợp đồng kỳ hạn là một thỏa thuận pháp lý giữa hai bên về việc mua hoặc bán một tài sản cơ bản (hàng hóa, ngoại tệ, chứng khoán…) tại một thời điểm xác định trong tương lai với mức giá đã thỏa thuận trước.

Không giống như hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn không được chuẩn hóa và không niêm yết trên sàn giao dịch công khai. Thay vào đó, chúng được giao dịch trực tiếp giữa các bên thông qua thị trường phi tập trung (OTC – Over-The-Counter).

2.2. Hợp đồng tương lai

Hợp đồng tương lai là một thỏa thuận tài chính trong đó hai bên cam kết mua hoặc bán một tài sản cụ thể (hàng hóa, chỉ số chứng khoán, tiền tệ…) với mức giá xác định tại một thời điểm nhất định trong tương lai.

Điểm đặc trưng của hợp đồng tương lai là tính chuẩn hóa theo quy định và được niêm yết, giao dịch công khai trên các Sở giao dịch chứng khoán. Điều này giúp đảm bảo tính minh bạch và thanh khoản cao, tạo điều kiện thuận lợi cho nhà đầu tư.

2.3. Hợp đồng quyền chọn

Hợp đồng quyền chọn là thỏa thuận pháp lý giữa hai bên, trong đó một bên (người mua quyền chọn) có quyền nhưng không bắt buộc phải mua hoặc bán một lượng tài sản cơ bản (cổ phiếu, hàng hóa, tiền tệ…) tại một thời điểm nhất định trong tương lai và với mức giá đã được thỏa thuận trước (gọi là giá thực hiện). Người bán quyền chọn có nghĩa vụ phải thực hiện giao dịch nếu người mua quyết định thực hiện quyền của mình.

Hợp đồng quyền chọn được chia thành hai loại chính:

• Quyền chọn mua (Call Option): Cho phép người mua quyền chọn mua tài sản cơ bản.
• Quyền chọn bán (Put Option): Cho phép người mua quyền chọn bán tài sản cơ bản.

Các hợp đồng này thường được sử dụng để bảo vệ tài sản trước biến động giá hoặc để đầu cơ trên thị trường tài chính.

2.4. Hợp đồng hoán đổi

Hợp đồng hoán đổi là một thỏa thuận pháp lý giữa hai bên, trong đó họ đồng ý hoán đổi các dòng tiền phái sinh hoặc các khoản thanh toán khác nhau dựa trên các công cụ tài chính mà mỗi bên sở hữu. Các điều kiện cụ thể, như thời gian hoán đổi, lãi suất hoặc tỷ giá quy định, đều được xác định rõ ràng khi ký kết hợp đồng.

Hợp đồng hoán đổi thường được sử dụng trong các trường hợp như:

• Hoán đổi lãi suất (Interest Rate Swap): Hai bên hoán đổi lãi suất cố định với lãi suất thả nổi.
• Hoán đổi tiền tệ (Currency Swap): Hai bên hoán đổi các khoản thanh toán bằng các loại tiền tệ khác nhau.
• Hoán đổi hàng hóa (Commodity Swap): Liên quan đến việc hoán đổi các khoản thanh toán dựa trên giá của hàng hóa cơ bản.

Các hợp đồng hoán đổi giúp các bên quản lý rủi ro tài chính liên quan đến biến động lãi suất, tỷ giá hối đoái hoặc giá cả hàng hóa.

3. Hướng dẫn cách đầu tư chứng khoán phái sinh

Đầu tư chứng khoán phái sinh có thể mang lại cơ hội sinh lời cao, nhưng cũng đi kèm với rủi ro không nhỏ. Để bắt đầu, bạn cần hiểu rõ các loại công cụ phái sinh và chiến lược đầu tư. Dưới đây là các bước cơ bản để tham gia đầu tư chứng khoán phái sinh: 

3.1. Bước 1: Đăng ký mở tài khoản giao dịch 

Để bắt đầu, nhà đầu tư phải xác lập một tài khoản chứng khoán, được biết đến là tài khoản cơ sở. Đây là bước bắt buộc khi muốn thực hiện các giao dịch chứng khoán.

Tài khoản chứng khoán phái sinh này được sử dụng trực tiếp khi nhà đầu tư muốn đầu tư vào các sản phẩm phái sinh trên thị trường chứng khoán phái sinh. Thường thì không được phép sử dụng tài khoản này để tham gia đầu tư vào các loại chứng khoán khác.

3.2. Bước 2: Nạp tiền để tiến hành đầu tư

Khi quá trình mở tài khoản chứng khoán phái sinh hoàn tất, nhà đầu tư phải thực hiện việc gửi tiền ký quỹ/tài sản ký quỹ ban đầu tới Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam. Đây là số tiền tối thiểu cần nộp theo quy định.

Để kích hoạt tài khoản chứng khoán phái sinh đã đăng ký, nhà đầu tư phải nạp tiền vào tài khoản tương ứng. Việc này cho phép nhà đầu tư thực hiện các lệnh và giao dịch mua/bán trong tương lai. Sau khi tiền ký quỹ được nộp, tài khoản sẽ được kích hoạt và bạn bắt đầu thực hiện các giao dịch liên quan trên thị trường.

3.3. Bước 3: Tiến hành giao dịch và đặt lệnh mua/bán

Nhà đầu tư sẽ tiến hành lựa chọn sản phẩm phái sinh ưa thích và đặt lệnh giao dịch theo từng sản phẩm. Nếu vượt quá số dư trong tài khoản, nhà đầu tư phải bổ sung ký quỹ sau khi lệnh được xác nhận và chuyển đến sở giao dịch. Để tiện giao dịch, nhà đầu tư nên liên hệ tới số hotline của công ty chứng khoán và trao đổi với giao dịch viên để yêu cầu đặt lệnh. 

Lưu ý rằng, bạn nên theo dõi tỷ lệ sử dụng tài sản ký quỹ để đảm bảo việc nộp tiền đúng thời hạn trước khi kết thúc phiên giao dịch. Đồng thời, theo dõi thời gian khớp lệnh của công ty quản lý cũng như so sánh mức giá đóng cửa và mở cửa của các hợp đồng để tự tính toán lãi lỗ trong ngày.

3.4. Bước 4: Kết thúc

Khi kết thúc ngày giao dịch, các công ty chứng khoán sẽ thực hiện việc hạch toán lãi lỗ vào tài khoản của nhà đầu tư. Nếu bạn là một nhà đầu tư mới, hãy cân nhắc trước mọi quyết định mình đưa ra.

Thị trường đầu tư chứng khoán phái sinh rất nhạy cảm và biến động liên tục, do đó nhà đầu tư cần đảm bảo rằng họ không lựa chọn sai hoặc bỏ lỡ bất kỳ cơ hội đầu tư nào quan trọng.

>>> Xem thêm: Hướng dẫn cách mua chứng khoán đơn giản và an toàn nhất

4. Kinh nghiệm đầu tư chứng khoán phái sinh

Đầu tư chứng khoán phái sinh có thể đem lại lợi nhuận hấp dẫn, nhưng cũng chứa đựng nhiều rủi ro. Để thành công trong lĩnh vực này, các nhà đầu tư cần có kinh nghiệm và chiến lược cụ thể. Dưới đây là một số kinh nghiệm giúp bạn đầu tư chứng khoán phái sinh hiệu quả:

4.1. Quản lý cảm xúc cá nhân

Cảm xúc thường là yếu tố dẫn đến quyết định sai lầm của nhà đầu tư. Thị trường chứng khoán phái sinh luôn tác động đến tâm lý người tham gia, đặc biệt là những nhà đầu tư mới hoặc tài chính chưa ổn định, dễ bị áp đảo và hoảng loạn theo đám đông.

Để kiểm soát cảm xúc cá nhân, nhà đầu tư cần trang bị kiến thức, kỹ năng phân tích thị trường và đánh giá biểu đồ. Nhờ đó, bạn sẽ phát triển tư duy sắc bén hơn, có cái nhìn tổng quan về thị trường và tránh khỏi sự “lung lay” trước những thông tin rối ren.

Xem thêm video dưới đây để cập nhật “dự đoán” chính xác nhất về thị trường chứng khoán trong thời gian tới: 

4.2. Quy tắc 2% – 6%

Nguyên tắc 2% – 6% là một kinh nghiệm quan trọng mà nhiều nhà đầu tư chứng khoán phái sinh tin dùng. Dựa trên nguyên tắc này, nhà đầu tư có thể xác định điểm dừng cắt lỗ bằng cách chia số tiền lỗ mà bạn sẵn lòng chấp nhận cho mỗi hợp đồng, từ đó tìm ra mức giá thích hợp nhất.

Nguyên tắc 2% – 6% bao gồm ba quy tắc cơ bản:

• Sử dụng ngưỡng hỗ trợ hoặc ngưỡng kháng cự theo chuỗi Fibonacci.
• Số tiền lỗ không nên vượt quá 2% tổng số vốn đầu tư cho mỗi vị thế.
• Số tiền mất tối đa mà có thể chấp nhận là 6% tổng số vốn đầu tư cho mỗi vị thế.

4.3. Nguyên tắc bảo toàn lãi

Để bảo toàn lãi trong giao dịch chứng khoán phái sinh, nguyên tắc cốt lõi là thực hiện chốt lời ngay trong ngày giao dịch, tránh giữ vị thế qua đêm. Điều này đòi hỏi nhà đầu tư phải linh hoạt và chủ động trong việc quản lý giao dịch của mình.

Trong thực tiễn, nhà đầu tư thường áp dụng các chiến lược giao dịch T+1 hoặc T+0, cho phép họ mua vào và bán ra trong cùng một ngày hoặc ngay sau ngày giao dịch. Bằng cách này, mỗi phiên giao dịch đều kết thúc với việc chốt lời hoặc cắt lỗ ngay lập tức, nhằm tránh việc lãi suất hoặc lỗ từ việc giữ vị thế qua đêm.

Việc bảo toàn lãi hàng ngày giúp nhà đầu tư giữ vững lợi nhuận, đồng thời hạn chế nguy cơ mất lãi hoặc thua lỗ do biến động không lường trước của thị trường. Nếu cơ hội không xuất hiện ngay lập tức, nhà đầu tư nên kiên nhẫn chờ đợi cơ hội khác, thay vì giữ vị thế quá lâu. 

5. Tổng kết

Thị trường chứng khoán phái sinh là một môi trường đầy biến động và bất ngờ, đòi hỏi nhà đầu tư phải không ngừng học hỏi và cập nhật kiến thức. Hy vọng, bài viết này đã giải thích cho bạn hiểu chứng khoán phái sinh là gì và các kiến thức hữu ích để bắt đầu. Tuy nhiên, bạn cũng cần chủ động nghiên cứu sâu hơn, tích lũy kinh nghiệm từ thực hành giao dịch và tự rút ra những bài học quý giá. Chúc bạn thành công!

Lớp học 03 NGÀY MIỄN PHÍ về BẤT ĐỘNG SẢN – CHỨNG KHOÁN – DOANH NGHIỆP học tại Hà Nội, HCM.

TRÍ TUỆ ĐẦU TƯ 6.0 (Bí quyết Đầu tư với 500 triệu – 500 tỷ)

ĐĂNG KÝ DỄ DÀNG tại: https://nikedu.vn/ttdt